Hayatında bir şeyi değiştirmek istiyorsan: her şeyi değil, tek bir alışkanlığı

Yılın ilk günlerinde yazılan listeler birbirine benzer. Erken kalkacağım. Her gün spor yapacağım. Telefonu daha az kullanacağım. Kitap okuyacağım, daha çok su içeceğim, para biriktireceğim, işleri son güne bırakmayacağım. Liste uzadıkça o gece daha umutlu yatarsın. Üçüncü haftaya gelindiğinde ise maddelerin çoğu sessizce unutulmuş olur ve geriye bir de "Yine yapamadım" hissi kalır.

Bunun sebebi çoğu zaman irade eksikliği değil, aynı anda çok fazla şeyi değiştirmeye çalışmak. Her yeni alışkanlık başlangıçta dikkat ister: hatırlamak, karar vermek, kendini ikna etmek. On şeyi birden değiştirmeye kalkınca bu dikkat bölünür ve ilk zor günde hepsi birlikte dağılır. Bir gün geç yatarsın, ertesi sabah erken kalkamazsın, spor da kaçar, liste de çöker.

"Hayatımı değiştirmek istiyorum, nereden başlamalıyım?" sorusuna verilebilecek en dürüst cevap belki şu: tek bir yerden. O yer de büyük bir karar değil, küçük bir alışkanlık olabilir. İşi bırakmak, şehir değiştirmek, bir ilişkiyi bitirmek gibi kararlar bazen gerçekten gerekir. Ama günlerinin nasıl hissettirdiğini çoğu zaman tekrar eden küçük şeyler belirler. Akşam kaçta yattığın, sabah ilk ne yaptığın, zor bir işle karşılaştığında elinin nereye gittiği.

Hangi alışkanlıkla başlayacağını bulmak için kendine şunu sorabilirsin: Hangi tek şey değişse diğer birkaç şey de kendiliğinden kolaylaşır? Pek çok insan için bu, gece telefonla geçen saatlerdir. Gece yarısını geçe kadar ekrana bakınca uyku kayar, sabah erken kalkmak imkânsızlaşır, gün yorgun başlar, yorgun başlayan günde de işler ertelenir. Bu zincirin ilk halkasına dokunmak, ötekileri de yerinden oynatır. Senin zincirin farklı olabilir; önemli olan, zincirin başındaki halkayı bulmak.

Seçtiğin alışkanlığı da olabildiğince küçültmek gerekir. "Telefonu daha az kullanacağım" bir niyettir, alışkanlık değil. "Saat on bir buçukta telefonu salonda şarja takacağım ve yatak odasına götürmeyeceğim" ise bir alışkanlıktır. Ne zaman, nerede ve tam olarak ne yapacağın belli. Aynı şey sabah kalkmak için de geçerli: "Erken kalkacağım" yerine "Bu hafta alarmı her gün aynı saate kuracağım ve kalkar kalkmaz perdeyi açacağım." Ertelemek için de: "Ertelemeyeceğim" yerine "İşe başlamadan önce masadan her şeyi kaldırıp yalnızca o dosyayı açacağım."

Ortamı değiştirmek, iradeye güvenmekten çok daha kolaydır. Telefon elinin altındaysa bakarsın. Bu bir karakter zaafı değil, sadece o kadar yakın olduğu için. Alarmı yatağın karşı ucuna koymak, spor ayakkabısını kapının önüne bırakmak, en çok vakit geçirdiğin uygulamayı telefonun son sayfasına taşımak gibi küçük düzenlemeler, her sabah ve her gece yeniden karar vermek zorunda kalmanı engeller. Kararı bir kez verirsin, sonrasını ortam taşır.

Yeni alışkanlığı zaten yaptığın bir şeye bağlamak da işe yarar. Sabah kahveni koyarken iki sayfa okumak, dişlerini fırçaladıktan sonra telefonu salona bırakmak. Mevcut alışkanlık, yenisini hatırlatan bir zil gibi çalışır ve aklında ayrıca tutman gerekmez.

İlerlemeyi görebilmek de motivasyonu ayakta tutar. Bir kâğıda o ayın günlerini çizip alışkanlığı yaptığın her günün üzerine çarpı atmak basit ama etkili bir yöntem. Birkaç gün sonra çarpılar yan yana dizilmeye başlar ve o diziyi bozmamak kendi başına bir sebep olur. Kâğıdı her gün gördüğün bir yere, buzdolabının kapağına ya da aynanın kenarına asmak, onu unutmanı da zorlaştırır.

Bir de aksayan günler meselesi var. Yeni bir alışkanlıkta bir günü kaçırmak çok olağan. Asıl risk, bir günü kaçırdıktan sonra "Zaten bozdum" deyip tamamen bırakmak. Kendine şöyle basit bir kural koyabilirsin: Bir gün kaçabilir, iki gün üst üste kaçmaz. Mükemmel bir seri peşinde değilsin; kaldığın yerden geri dönmeyi öğreniyorsun. Bu, bir alışkanlıktan çok daha uzun süre işine yarayacak bir beceri.

Seçtiğin alışkanlık birkaç hafta boyunca neredeyse düşünmeden yapılır hale geldiğinde ikincisine geçebilirsin. Bu yavaş görünebilir. Ama bir yılın sonunda, her şeyi aynı anda deneyip hiçbirini tutturamamaktan çok daha uzağa gitmiş olursun. Ayrıca kendine verdiğin bir sözü tuttuğunu görmek, bir sonraki sözü vermeyi de kolaylaştırır.

Bugün listenden yalnızca bir madde seçip onu ne zaman ve nerede yapacağını tek bir cümleyle yazabilirsin. Aynı alışkanlıkla uğraşan başkalarının neyi denediğini merak ediyorsan, hasbihal'de Fikir Al'a "Gece telefonu bırakmak için sizde ne işe yaradı?" gibi somut bir soru bırakabilirsin.